کپی رایت مشمول جرایم رایانه ای؛ کپی رایت چیست!؟

کپی رایت, حقوق پدیدآورندگان, جرایم رایانه‌ای, حقوق مالکیت فکری ومعنوی, حق نشر, حق کپی رایت, نقض حق چاپ,

 
کپی رایت چیست؟ 15 ساله بودم که شعر گفتن را شروع کردم. یک شب بین خواب و بیداری، قلم به دست شدم و اولین شعرم را روی کاغذ نوشتم. آن زمان ها اینترنت هنوز به اندازه ی امروز گسترش پیدا نکرده بود و شناخت ما از اینترنت و جرایم آن از کم هم کمتر بود! 
 
همان سال‌های اوایل نوجوانی، من با سایتی آشنا شدم که برای شاعران نوپا یا ناشناخته طراحی شده بود. من هم که آن روز‌ها در شور و شوق انتشار شعرهای تحسین شده بودم؛ سریع دست به کار شدم. چندین و چند شعر از مجموعه شعرهایم را در آن سایت گذاشتم. تنها افتخارم در آن زمان این بود که موتورهای جستجو من را می‌شناسند و به درستی ارجاع می‌دهند.
 
در همین اوضاع بود که یک روز، به شکل کاملا اتفاقی در یک جستجوی ساده متوجه شدم که چند پایگاه دیگر شعر‌های من را بدون نام شاعر و اجازه‌ی من منتشر کرده‌اند. این اتفاق برای من که به امید شناخته شدن پا به فضایی گذاشته بودم که بستر انتشار آثار را فراهم کرده بود، به شدت ناامیدکننده بود. حالا شعرهایم بدون نام و بدون اجازه، دست به دست شده بودند و من دست هایم خالی بود.
 
ناآگاهی نسبت به چه قوانینی به من ضربه زده بود؟ آیا قانونی من را حمایت می کرد؟ چه باید می‌کردم؟
 
در این جستار از حقوق مالکیت فکری و معنوی و اینکه کپی رایت چیست. همچنین قرار است بدانیم وضعیت کپی رایت در ایران به چه شکل است. در آخر هم تلاش می‌کنم به این سوال که راه قانونی ایجاد دسترسی آزاد به متون الکترونیک چیست و تکلیف حق کپی رایت چه می‌شود؛ پاسخ بدهم.
 
اصلی ترین حقی که نادیده گرفته بودم: حقوق مالکیت فکری و معنوی چیست؟
حق مالکیت فکری مانند بقیه حقوق‌ مالکیتی به پدیدآورنده به عنوان صاحب اثر، اجازه می‌دهد از اثر خود محافظت کند. پدیدآورنده اثر می‌تواند با حق تألیف خود از اثرش سود کسب کند.
 
حق مالکیت فکری و معنوی شامل هر نوع آفرینش‌ ذهنی و خلاق مثل اختراعات، آثار ادبی، علمی و هنری، طرح‌های صنعتی، نمادها، نام‌ها و تصاویر مورد استفاده در تجارت و غیره می‌شود که به نمایش عموم درآمده باشد.
 
این همان حقّی است که در ماده 27 اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز به آن اشاره شده است. هدف از اعمال حقوق مالکیت فکری و معنوی تقویت نوآوری و خلاقیت است.
 
 
انواع حوزه های حقوق مالکیت فکری و معنوی:
 حق مالکیت فکری و معنوی به دو مقوله‌ی «مالکیت ادبی-هنری» و «مالکیت صنعتی» تقسیم می‌شود. سازمان جهانی مالکیت فکری حوزه‌های مختلفی را برای حقوق مالکیت فکری و معنوی تعریف کرده است از جمله:
حق کپی‌رایت
حق ثبت اختراع
حق مالکیت ثبت علامت تجاری
حق ثبت طرح صنعتی
حق ثبت نشانه جغرافیایی محصول 
حقوق اسرار تجاری
 
هر کدام از این حوزه‌ها، پشتوانه‌ی قانونی دارند. پدیدآورنده در صورت بروز مشکل، می‌تواند از حق خود دفاع کند. 
 
حقی که نمی شناختم: کپی رایت چیست؟
حق کپی‌رایت، اصطلاحی حقوقی‌ست که برای توصیف حقوق پدیدآورندگان آثار ادبی و هنری به کار می‌رود. این حق شامل طیف وسیعی از حق مولف کتاب، موسیقی، نقاشی، مجسمه و فیلم، برنامه‌های رایانه‌ای و پایگاه‌های اطلاعاتی، تبلیغات، نقشه‌ها و نقشه‌های فنی می‌شود.
 
حق کپی‌رایت از چه مواردی حمایت می کند؟
در حال حاضر لیست جامعی که تمام آثار تحت پوشش کپی‌رایت را در بر یگیرد؛ در قوانین وجود ندارد. با این حال به طور کلی، آثاری که از طریق کپی رایت در سراسر جهان محافظت می شوند، شامل این موارد هستند: 
 
آثار ادبی مانند رمان، شعر، نمایشنامه
آثار مرجع
مقاله روزنامه‌
برنامه های رایانه ای
بانک‌های اطلاعاتی
فیلم ها
آثار موسیقیایی و رقص
آثار هنری مانند نقاشی، طراحی، عکس و مجسمه سازی
معماری
تبلیغات
نقشه ها و نقشه‌های فنی.
 
محافظت از حق مولف فقط مربوط به آثاری می‌شود که به نمایش عموم رسیده اند و شامل ایده‌ها، رویه‌ها، روش‌های بهره‌برداری یا مفاهیم ریاضی نمی‌شود. 
 
چه حقوقی را از دست دادم: کپی رایت چه حقوقی را به رسمیت می‌شناسد؟
مولف می تواند از حق کپی رایت اثرش به طور قانونی کسب درآمد کند. صاحب اثر زیر پرچم کپی رایت، به دیگران در فضای مجازی اجازه‌ی استفاده از آثارش را بدهد. حق کپی رایت از حقوق اخلاقی و معنوی و منافع غیر اقتصادی مولف هم، حمایت می‌کند. 
 
حقوق اقتصادی مولف:
تاکید قوانین کپی‌رایت بر این است که مالک حق، دارای حق اقتصادی است و برای استفاده از اثر باید از مولف کسب اجازه کرد. اعمال حق کپی‌رایت بر آثار مولفان از سوءاستفاده‌ها و سرقت‌ها و سایر جرایم رایانه‌ای در فضای سایبری جلوگیری می‌کند. صاحب یک اثر حق دارد نسبت به آن با حقوق اقتصادیش تصمیم بگیرد و بعضی اقدامات را برای اثر خود مجاز و یا ممنوع بداند.
 
حقوق اخلاقی اثر:
حقوق اخلاقی اثر شامل این موارد می‌شود:
حق ادعای نویسندگی یک اثر 
حق مخالفت با تغییر در یک اثر که می تواند به شهرت خالق آسیب بزند
تکثیر آن به اشکال مختلف مانند چاپ چاپی یا ضبط صدا
عملکرد عمومی آن از طریق رادیو، تلویزیون یا ماهواره
ترجمه آن به زبان‌های دیگر و تطبیق آن از جمله رمان به یک فیلمنامه فیلم.
 
چه امتیازاتی را از دست دادم: صاحب امتیاز یک اثر چه حقوقی دارد؟ 
حق کپی رایت برای مولف امتیاز هایی قائل است از جمله:
بازتولید مثل آن در اشکال مختلف از جمله ارائه‌ی مجوز نشر و تکثیر کتاب و مقاله یا ضبط صدا
نمایش عمومی آن مثلا برای یک نمایشنامه یا یک اثر موسیقیایی و ضبط آن به صورت دیسک های کم حجم یا دی وی دی 
پخش آن از طریق رادیو، تلویزیون یا ماهواره
ترجمه بدون اجازه‌ی یک اثر به زبان های دیگر
اقتباس از آن مانند استفاده از یک رمان در یک فیلمنامه. 
چه قانونی من را حمایت می کرد: وضعیت کپی رایت در ایران
هرچند که ایران، معاهده‌ی کنوانسیون برن را امضا نکرده است اما قوانین متعددی برای حمایت از صاحبان اثر وجود دارد؛ از جمله:
ماده ۱ قانون کپی رایت نرم افزار در ایران به نام قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه‌ای: «حق نشر، عرضه، اجرا و حق بهره‌‌برداری مادی و معنوی نرم‌ افزار رایانه‌ای متعلق به پدید آورنده آن است.» 
قانون حمایت حقوق مولفان و منصفان و هنرمندان و اصلاحیه ماده 12 آن 
آیین نامه اجرایی ماده 21 قانون حمایت حقوق مولفان و منصفان و هنرمندان
قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی
قانون تجارت الکترونیکی 
 
آیا انتشار الکترونیک با حق کپی رایت در تضاد است؟
عدم رعایت کپی رایت، بارگزاری‌های بدون رضایت پدیدآورنده، غیرقانونی و دانلود رایگان نیز طبعاً غیرقانونی است. به علاوه هدف این قانون حمایت از حق کپی‌رایت برای آثار تولیدکنندگان داخل کشور است.
 
چه باید می کردم؟ / مدارک لازم برای ثبت آثار هنری و ادبی :
- تقاضانامه کتبی
- ارائه مدارک و مستندات لازم در خصوص معرفی اثر منطبق با آیین نامه اجرایی ماده 21
- قانون حمایت از حقوق مولفان و هنرمندان
- تکمیل فرم درخواستنامه ثبت آثار ادبی–هنری
- کپی کارت ملی و تمامی صفحات شناسنامه
- یک نسخه وکالتنامه یا مدرک مثبت نمایندگی قانونی 
 
دسترسی آزاد و چالش‌های کپی رایت: 
تکلیف پژوهش‌های علمی چیست؟
سوال این است که آیا سیاست‌های دسترسی آزاد که به محققین اجازه می‌دهد تا در بستر دسترسی آزاد مطالب خود را منتشر کنند؛ با حق کپی رایت سازگار است ؟ 
 
بستر دسترسی آزاد یا access Open برخی مسائل کپی‌رایت را به چالش می‌کشاند. به‌ طور مثال قوانین بین‌المللی در این باره می‌گویند هنگامی که یک محقق مقاله‌ای را در اختیار ناشر یک مجله می‌گذارد، معمولاً حق انتشار منحصر به فرد حقوقی و حق نسخه برداری را به ناشر می‌دهد.
به اصطلاح محقق بخش‌هایی از حق چاپ خود را به ناشر منتقل می‌کند. در نتیجه محقق مجاز به چاپ همان مقاله در جای دیگر نیست و مجله مطابق با حق چاپ محقق، می‌تواند علیه هر کسی که قصد انتشار مقاله را دارد، اقدام کند.
 
مجله‌ها غالباً قراردادی را برای محقق ارسال می کنند که صریحاً بیان می کند "مجله حق انحصاری و قانونی در قبال مقاله دارد". 
 
بسیاری از مجلات علمی، مقالات پذیرفته شده را در مرحله‌ی اول به چند کارشناس مستقل می دهند تا بررسی کنند که مقاله همانندی نداشته باشد و از قوانین کپی‌رایت تخطی نکرده باشد. این بدان معناست که ژورنال، قبل از پذیرش مقاله آن را بررسی کرده و در صورت لزوم اصلاحاتی را پیشنهاد می‌دهد.
 
آیا سیاست‌های دسترسی آزاد به اطلاعات نقض حق چاپ محققان است؟
اگر یک موسسه تحقیقاتی سیاست‌های دسترسی آزاد را اتخاذ کند و در آن تحقیقات آنلاین را در بستر دسترسی آزاد منتشر کند، حق کپی رایت پژوهشگران چه می‌شود؟
 
قوانین بین المللی معتقدند که محققان دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، حق چاپ و تولید مقالات را در اختیار دارند. 
 
کپی رایت در پژوهش های علمی چگونه است؟ 
محققان باید این نکات را به عموم توضیح دهد:
نحوه‌ی انتشار
نحوه‌ی نمایش و عملکرد 
نشر الکترونیکی مقالات
اجازه تهیه و تکثیر نسخه‌هایی از مقالات خود را برای دسترسی همگانی 
 
مصلحت این است که هرگونه حق چاپ را که ممکن است در رابطه با اجرای دسترسی آزاد در دانشگاه‌ها و سایر موسسات آموزش عالی به وجود آمده باشد؛ با عقد و تنظیم یک قرارداد حل ش. در نتیجه توصیه به دیگران در مورد چگونگی اجرای حق نسخه برداری، نقض کپی رایت نیست. 
 
راه قانونی ایجاد دسترسی آزاد به متون الکترونیک چیست؟
 یک راه این است که همراه با انتشار مقاله در یک ژورنال، نسخه‌ای از آن را در مخزن دانشگاه یا یک پایگاه داده‌ای که برای ذخیره‌سازی تحقیقات وجود دارد، منتشر کنند. این کار بدون تنظیم یک قرارداد دو طرفه، نقض حق انحصاری انتشار مقاله در مجله است. 
 
برخی ژورنال‌ها برای این نوع از دسترسی آزاد، طی قراردادی حتما به محقق اجازه می‌دهند، نسخه ای را به عنوان Open access منتشر کند. برخی دیگر به اصطلاح  با "دسترسی سبز باز" اجازه می‌دهند که محقق یک نسخه آنلاین از نسخه بررسی شده اولیه و بدون اصلاحات ژورنال منتشر کند. 
 
سرانجام، برخی ژورنال‌ها برای حفظ حقوق طرفین، مخاطبین خود را ملزم می‌کنند هزینه‌ای را برای دسترسی نسخه همگانی برای مقاله‌هایی که در مجله منتشر شده است، بپردازند. خود نیز هزینه‌ای برای این نوع دسترسی می پردازند که به آن "دسترسی آزاد طلایی" گفته می‌شود.
 
در این مقاله سعی کردم در پاسخ به سوال کپی رایت چیست، کامل ترین توضیح را بدهم. همچنین به مواردی که حق کپی رایت آن ها را پوشش می دهد، اشاره کردیم و چالش های این حوزه را مطرح کردیم. حالا دیگر شما اهمیت رعایت حق کپی رایت را می‌دانید و می‌دانید اگر حقی از شما ضایع شد، قانون پشتیبان شما است.