آیا قانونی برای حمایت از حقوق پدید آورندگان در ایران وجود دارد؟

حقوق پدید آورندگان, مجازات نقض حقوق پدید آورندگان, قانون تجارت الکترونیک, جرایم رایانه‌ای, قانون حمایت از حقوق پدید‌ آورنده, نقض حقوق پدید آورنده,

 
یکی از بخش‌های مهم قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب سال 1348، به بحث مهم جامعه‌ی امروزی یعنی حقوق پدید آورندگان پرداخته است.
در فصل یکم این قانون به تعریف پدید آورنده و اثر آن‌ها و مصادیقی را که مشمول این قانون و احکام آن می‌شود، پرداخته است و در فصل‌های بعدی برای حمایت از آن‌ها حق و حقوق و تکالیفی را مشخص کرده است و در نهایت، مجازات کسانی را که حقوق پدید آورندگان را نقض می‌کنند و جبران خسارت آن ذکر کرده است.
بعد از آن در سال 1352 قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی به تصویب رسید؛ که با وحدت ملاک از قانون قبلی به طور خاص به حقوق آثار خطی و صوتی پرداخت.
با پیشرفت علم و تکنولوژی و توسعه فناوری‌های رایانه‌ای، این مواد قانونی پاسخگوی نیاز جامعه نبود و به طور کامل از حقوق آثار و نرم افزارهای جدید و رایانه‌ای دفاع نمی‌کرد و همین باعث می‌شد که حق پدید آورندگان این آثار فنی و کامپیوتری ضایع شود.
به همین دلیل در سال 1379 قانون حمایت از حقوق پدید آورندگان نرم افزارهای رایانه‌ای به تصویب مجلس رسید.
روز به روز با توسعه فضای مجازی و گستردگی استفاده مردم از فضای سایبری و عوض شدن راه‌های خلق اثر و الکترونیکی شدن بیشتر امور، خلأ قانونی خاص برای جرایم رایانه‌ای و سایبری حس شد. 
در سال 1382 با تصویب قانون تجارت الکترونیک به طور خاص به حقوق مؤلفان و پدید آورندگان در فضای مجازی پرداخت و تکمیل کننده‌ی قانون‌های قبلی موجود شد.
 
در قانون ایران «پدید آورنده» به چه کسی گفته می‌شود؟
«اثر» چیست؟
با توجه به تعریفی که در ماده‌ی 1 قانون حمایت از مؤلفان و هنرمندان و مصنفان  آمده است؛ پدید آورنده به کسانی می‌گویند که با استفاده از دانش یا هنر و یا ابتکار خود در زمینه‌ی تخصصی خود چیزی را خلق می‌کنند.
پدید آورنده می‌تواند هنرمند، مخترع، مؤلف و یا مصنف باشد و به مخلوق آن‌ها «اثر» گفته می‌شود.
برای این که حمایت از پدید آورنده و اثر آن مشمول این قانون شود؛ راه و روشی که فرد برای خلق آن اثر به کار می‌گیرد، موضوعیت ندارد و در ادامه فصل در ماده 2 فقط به معرفی و نام بردن آثاری پرداخته که قانون برای جلوگیری از نقض حقوق آن‌ها تصویب شده است.
از جمله آثار نام برده شده در این ماده می‌توان به شعر و سروده و ترانه، آثار سمعی و بصری سینما و رادیو و تلوزیون، آثار موسیقی، نقاشی‌ها و مجسمه‌ها، آثار معماری و عکاسی و انواع نقشه‌های جغرافیایی، انواع هنرها و صنایع دستی و ابتکاری، اختراعات و اثرهای فنی مبتکرانه و حتی اثرهای ترکیبی از این آثار، اشاره کرد.
 
نقض حقوق پدید آورنده چگونه صورت می‌گیرد؟
در همه اصناف و حرفه‌ها افرادی پیدا می‌شوند که از روی سوء استفاده و برای ضرر زدن به دیگری و بالا بردن و مطرح کردن خود و همچنین دستیابی به سود بیشتر حق و حقوق پدید آورندگان اصلی و مبتکران واقعی را نادیده می‌گیرند و نقض می‌کنند.
به طور مثال ممکن است که اثر واقعی را از خالق آن بدزدند و به اسم کس دیگری آن را منتشر کنند و یا کسانی که به موجب قراردادی موظف شده‌اند که آثار هنرمند و مؤلف را به طور قانونی و به اسم خود او و با در نظر گرفتن مفاد تنظیمی قرارداد، منتشر کنند؛ در مفاد آن دست می‌برند و تغییراتی را به نفع خود اعمال می‌کنند.
حتی گاهی دیده شده است که در خود اثر دست می‌برند و سلیقه‌ی خود آن را تحریف می‌کنند و بعد با نام خود هم آن را ثبت و منتشر می‌کنند.
این قبیل موارد به کرّات در دنیای هنرمندان و مؤلفان و مخترعان برای آثار متعددی دیده شده است و حتی در عصر جدید، نقض حقوق پدید آورنده در دنیای مجازی و سایبری هم گسترش پیدا کرده و اهمیت پیگیری این حقوق را دو چندان کرده است.
در این جا قوانین و ضمانت اجرایی باید وجود داشته باشد که از حقوق مادی و معنوی پدید آورنده اثر حمایت کند و خسارات‌های وارده بر اثر و خود شخص را جبران کند.
اساسی ترین کار برای جلوگیری از وقوع چنین جرائمی این است که علاوه بر این که ضمانت اجرای این تخلفات به صورت جدی و با شدت اعمال شود و علاوه بر این آگاهی خالق و پدید آورندگان از حقوق مادی و معنوی اثر و تکالیف خود بسیار در جلوگیری از نقض آن‌ها مؤثر است.
 
طبق قوانین ایران مجازات نقض حقوق پدید آورنده چه خواهد بود؟
در ماده 23 قانون حمایت از حقوق مصنفان و هنرمندان و ... مجازات در نظر گرفته شده برای کسانی که اثر ابتکاری شخص دیگری را بدون اجازه او و یا به صورت عمدی به اسم شخصی غیر از پدید آوردنده اصلی منتشر کند به حبس از شش ماه تا سه سال از نوع تأدیبی محکوم می‌شود.
در ماده 74 قانون تجارت الکترونیک هم مجازات کسی که حقوق تصریح شده‌ی مؤلفان و مصنفان را در فضای الکترونیکی و با توجه به شمول قوانین قبلی، نقض کند؛ سه ماه تا یک سال حبس و همینطور به پرداخت جزای نقدی به مقدار 50 میلیون ریال محکوم می‌کند.
همان طور که می‌بینید در میزان مجازات در نظر گرفته شده برای ناقضان حقوق پدید آورنده در این دو ماده تفاوتی وجود دارد، ماده‌ی 23 مجازات شدید تری در بر دارد و ماده 74 تجارت الکترونیک علاوه بر حبس جزای نقدی هم در نظر گرفته است.
علاوه بر این مجازات‌های ذکر شده در مقام قضایی در حین اجرای حکم می‌تواند از نشر و پخش اثر جلوگیری کند و همینط،ر با شکایت شاکی خصوصی خسارات‌های وارده به شخص پدید آورنده چه از منظر مادی و چه از منظر معنوی قابل جبران است و مرتکب چه شخص حقیقی باشد و چه شخص حقوقی ملزم به جبران خسارت وارده است و جبران خسارت مادی از اموال شخصی او صورت می‌گیرد.